Günde bir paket veya daha fazla sigara içenlerde, sigara içmek bir ihtiyacı gidermekten daha çok bir davranış biçimi halini almıştır. Soruna bu açıdan bakıldığı takdirde çözüm yollarının buna bağlı olarak daha sağlıklı oluşturulacağını düşünüyorum.
Sorunun giderilmesi için şu hüküm başlangıç noktası olmalı:
Davranışta bulunma ihtiyacı ile iyinin veya kötünün tercih edilmesi arasında bağlantı vardır.
1- Davranışta bulunma ihtiyacı.
2- İyi uğraşıların tercih edilmesi veya zararlı uğraşıların tercih edilmesi
Yukardaki iki şeyden birincisi temel ihtiyaçtır. İyi veya kötü davranışlarımız, alışkanlıklarımız ondan kaynaklanır.
İkincisi, o temel ihtiyacın gereği olarak kişinin edindiği alışkanlıklardır. İyiyi doğruyu bulamazsa, bulabileceği pek çok kötü aktivite vardır.
Peki insan niçin sigara içer?
Sigara bilindiği gibi sakinleştirici aptallaştırıcı bir etki veriyor. O halde şunu diyebiliriz:
Verimli aktiviteler yapma ihtiyacı karşısında eğer uygun çalışmalar bulunamıyorsa, bünye kendisini yatıştırma ihtiyacı duyar. Bu yüzden insan sigara ile avunmaktadır. Temel sebep budur.
Bir düşünün: Kötü bir alışkanlığı olan kişi, o kötülüğü bırakamıyor çünkü herhangi bir yönde davranışta bulunma ihtiyacı var. Boş boş oturamaz ya da kendisini tatmin edecek aktivitelerden yoksundur; sevmediği işleri yapmaktadır da onun için durmadan sigara içmektedir hatta tırnaklarını yemektedir. Zararlı / kötü alışkanlığı engellemekle uğraşmak yerine, aynı yönde iyi bir alışkanlık kazandırmanın yollarını aramak gerekir.
Bazen öyle olur ki görünüşte kötü bir eylem ile ona alternatif olacak iyi eylem arasında bir benzerlik yoktur. Nasıl olur da bu ona alternatif olur diye düşünebiliriz.
Ama doğrudur. O halde alternatif bulmada daha iyi düşünmeli yani alternatifin halihazırda gerçekleştirilen kötü aktiviteye tıpatıp benzemesi gerektiği fikrine kapılmamalı.
Hatta çok sayıda farklı şeylerden mahrum olmak sadece bir zararlı alışkanlığa neden olabilir. Çözümü de buna benzeyebilir: Bir kötü alışkanlığın terk ettirilmesi için birkaç iyi alışkanlık alternatifini devreye sokmak gerekebilir.
Sigaranın yerini buhar tüttüren sahte bir sigara mı, yoksa çekirdek yemek mi, yoksa nikotin hapı yutmak mı alabilir? Belki hiçbiri belki hepsi birden… Ama ne o ne de o.. en iyisi kişiyi verimli aktivitelere sokmak. Öncelikle sigaraya iten sebepleri bulmalı. İlla nikotin bağımlılığı diye düşünmemeli veya illa el alışkanlığı ya da dudak tiryakiliği diye ele almamalı.
Sigara zannedildiği gibi nikotin bağımlılığı değildir diye de meseleye bakılabilir. Çünkü sigara müptelası çok insandaki gözlemlerime göre, saatlerce sigara içme ihtiyacı duymadan bir aktiviteye telaşla devam edenler olabiliyor. Böyle bir kişi o iş üzerindeyken sigarayı görse dahi canı çekmiyor çünkü kendisini o an içinde bulunduğu aktiviteye kaptırmış, hırsla sevgiyle devam ediyor. İşi birkaç kişiyle beraber yapıyorsa ortamda bir sinerji oluyor ve herkes büyük bir sevgiyle titizlikle çalışıyor.
Bunlara herhangi bir el becerisi aktivitesinin “zamanla yarışırcasına” heyecanla zevkle devam ettirilmesinde şahit olmuşumdur. Ama daha önemlisi, bu çalışmadan haz duyulmasıdır, bütün dikkatin çalışmaya yöneltilmesidir ve zamana karşı yarış zorunda kalmış olmanın verdiği adrenalinli heyecan vardır. Kendisi zorlanmamakta, o kendisini zorlamaktadır. Ya aldığı haz büyüktür ya da severek yaptığı çalışmasının karşılığında elde edeceği para iyi miktardadır ve eline “hemen” geçecektir. İnsanoğlu genelde uzun vadede kazanılacak değerleri pek var saymamaktadır. Ödül ne kadar kısa vadeli olursa çalışmadaki şevk o kadar kuvvetli oluyor.
Bunları sigarayı bıraktırma yöntemleri araştırmalarıyla ilgili kişilere faydalı olabilir diye yazdım. Meselâ adrenalin, el becerisi, zamanla yarış ve karşılığını tez zamanda peşin alacağı sevdiği işin verdiği sevinçli meraklı heyecan ve duyulan haz sigarayı aratmıyor. İnsanlara sağlanacak bu tür aktiviteler sadece sigara bağımlılığında değil, çoğu problemde çözüme ulaşmayı sağlayabilir. Sonuçta sigarayı bıraktırmadaki “en az” faydası şudur: İnsana sigarayı tamamen bıraktırabilemese dahi günde üç beş taneye indirir, burası kesin.
15 sene sigara içmiş, 2 ayı aşkın süredir de bırakmış biri olarak diyebilirim ki mesele aslında hem çok basit hem de çok zordur.
Yazının sonunda söylediğiniz gibi sigaranın kaybettirdikleri -reel olarak yani gözle görülür şekilde olanları diyorum, sağlık üzerindeki etkilerini değil.- düşünülürse bırakmada yardımcı olabilir. Sigaraya aylık 250-300 lira para verdiğimi hesapladım. Ben bir devlet memuruyum ve yılda 2 ay sigara için çalıştığımı hesapladım. Çok dehşet bir rakam, düşündükçe huzurumu kaçırırdı hep. Sigaranın parasını bireysel emekliliğe aktardım, rahatım huzurluyum.
*******************
Cevap:
Bunu ben de düşünmüşümdür, çoğu kişi düşünmüştür. Ama maalesef herkes sizin gibi aklıselim sahibi olamıyor uzun vadeli düşünemiyor. Maalesef çoğumuz peşin ödül peşindeyiz. Belki kendimizi biraz zorlasak, kısa vadeli hedeflerle sigarayı bırakabiliriz. Mesela çok değil üç günlük sigara parası ile çok sevdiği yoksul birisine ziyafet çekebilir. Veya çocukları varsa onları sevindirebilir. Bunun gibi şeyler deneye deneye, üç günlük sigara parasını, sonra bir haftalık, sonra bir aylık.. bir kumbarada biriktire biriktire kendisini mutlu edecek şeylere harcasa, sonunda sigaraya vereceği parasını daha akıllıca ya bir hayır işinde ya da geleceğine yatırım olarak değerlendirebilir.
Hatta günde 5 liralık sigara içen biri o 5 lirayı her zaman göreceği bir yere çerçeveleyip assın. Ertesi gün onu 10 lira yapsın. 3. gün 15 lira yapsın. Böylece, o para ile ne gibi güzel şeyler yapacağını düşünsün sigaraya elini uzatmasın. Ben bunu yarın sabahtan itibaren deneyeyim bakalım. :)